𝐁𝐢𝐥𝐚 𝐈𝐥𝐦𝐮 𝐃𝐢𝐬𝐞𝐤𝐮𝐥𝐚𝐫𝐤𝐚𝐧 𝐝𝐚𝐧 𝐈𝐥𝐦𝐮𝐚𝐧 𝐏𝐚𝐫𝐚𝐬𝐢𝐭 𝐌𝐞𝐧𝐣𝐚𝐝𝐢 𝐁𝐢𝐚𝐝𝐚𝐩: 𝐃𝐫. 𝐊𝐡𝐚𝐥𝐢𝐟 𝐌𝐮𝐚𝐦𝐦𝐚𝐫 𝐂𝐞𝐫𝐦𝐢𝐧 𝐋𝐨𝐬𝐬 𝐨𝐟 𝐀𝐝𝐚𝐛

Prof. Tan Sri Syed Muhammad Naquib al-Attas mempertegaskan bahawa punca utama krisis pemikiran Umat ialah kehilangan adab (loss of adab). Hakikat adab melepasi batas kesopanan luaran; ia adalah keupayaan intelek dan rohani untuk meletakkan sesuatu pada tempatnya yang hak (rightful place).

Apabila sesuatu ilmu dicabut daripada tempat duduknya yang asal, kebenaran akan tersasar dan keadilan ilmu akan hilang.

Apabila seseorang mendakwa mahu mempertahankan "adab keilmuan" dan mengecam orang lain sebagai "parasit peradaban" yang mengkotak-kotakkan ilmu, tetapi pada masa yang sama beliau sendiri melanggar disiplin ilmu Hadis semata-mata untuk membela gagasan metafizik tertentu, di sinilah bermulanya kemerosotan adab yang sebenar.

Bila kita cermati tulisan Dr. Khalif Muammar, cermin yang beliau pegang untuk menuduh orang lain rupanya memantulkan bayangan diri beliau sendiri.

𝟏. 𝐌𝐞𝐧𝐠𝐬𝐞𝐤𝐮𝐥𝐚𝐫𝐤𝐚𝐧 𝐈𝐥𝐦𝐮 𝐇𝐚𝐝𝐢𝐬 𝐝𝐚𝐫𝐢𝐩𝐚𝐝𝐚 𝐓𝐞𝐦𝐩𝐚𝐭 𝐃𝐮𝐝𝐮𝐤𝐧𝐲𝐚

Dalam penulisan beliau, Dr. Khalif cuba mengharuskan sandaran kepada hadis-hadis yang disepakati oleh ahli hadis sebagai mawdu'(palsu), khususnya hadis popular “𝐾𝑢𝑛𝑡𝑢 𝐾𝑎𝑛𝑧𝑎𝑛 𝑀𝑎𝑘ℎ𝑓𝑖𝑦𝑦𝑎𝑛”, atas alasan penentuan status hadis bersifat ijtihadi dan ilmu hadis kononnya telah "disempitkan menjadi ilmu periwayatan (riwayah)" semata-mata.

Apa yang menarik ialah penulis tidak mengemukakan sebarang kajian sanad terhadap hadith kuntu kanzan makhfiyyan. Sebaliknya, beliau berpindah kepada hujah autoriti (appeal to authority), iaitu menyatakan bahawa kerana hadith tersebut disebut oleh beberapa ulama besar seperti Ibn Arabi, al-Jili, al-Sha'rani, maka hal itu menjadi sandaran kukuh untuk menyokong kesahihannya. Sedangkan metodologi muhaddithin tidak menjadikan sekadar nukilan tokoh sebagai bukti bahawa sesuatu hadith itu sahih.

Ini merupakan satu bentuk pensekularan disiplin ilmu Hadis, iaitu mencabut penilaian kesahihan hadith daripada kerangka mustalah al-hadith yang telah dibangunkan oleh para muhaddithin melalui penelitian sanad, rijal dan 'ilal, lalu memindahkannya kepada autoriti tokoh-tokoh sufi, dakwaan kasyaf, dan taqlid buta kepada Ibn 'Arabi. Akibatnya, disiplin ilmu Hadis tidak lagi berdiri di atas kaedah ilmiahnya sendiri, sebaliknya ditundukkan kepada pertimbangan luar disiplin yang tidak pernah diiktiraf oleh para imam Hadis sebagai asas mensahihkan sesuatu riwayat.

Apabila disiplin riwayah dan dirayah hadis ditarik keluar daripada autoritinya, kita sebenarnya sedang meruntuhkan benteng terpenting yang menjaga ketulenan agama daripada pendustaan atas nama Nabi SAW.

𝟐. 𝐈𝐛𝐧 '𝐀𝐫𝐚𝐛𝐢, 𝐊𝐚𝐬𝐲𝐚𝐟, 𝐝𝐚𝐧 𝐏𝐞𝐧𝐠𝐨𝐫𝐛𝐚𝐧𝐚𝐧 𝐃𝐢𝐬𝐢𝐩𝐥𝐢𝐧 𝐇𝐚𝐝𝐢𝐬

Mengapakah hadis Kuntu Kanzan begitu bersungguh-sungguh dipertahankan sehingga cuba diangkat tarafnya sebagai hadis yang boleh dijadikan sandaran? Jawapannya jelas: kerana hadis ini merupakan antara tiang utama yang menyokong binaan metafizik Ibn 'Arabi, yang kemudiannya menjadi asas kepada doktrin Wahdat al-Wujud dan Martabat Tujuh.

Marilah kita lihat sendiri pengakuan Ibn 'Arabi dalam al-Futuhat al-Makkiyyah (2/399):

ورد في الحديث الصحيح كشفاً، غير الثابت نقلاً عن رسول الله صلى الله عليه وسلم عن ربه جل وعز أنه قال: كنت كنزاً لم أعرف فأحببت أن أعرف فخلقت الخلق وتعرفت إليهم فعرفوني

"𝑇𝑒𝑙𝑎ℎ 𝑑𝑎𝑡𝑎𝑛𝑔 𝑑𝑎𝑙𝑎𝑚 𝑠𝑢𝑎𝑡𝑢 ℎ𝑎𝑑𝑖𝑠 𝑦𝑎𝑛𝑔 𝑠𝑎ℎ𝑖ℎ 𝑚𝑒𝑛𝑢𝑟𝑢𝑡 𝑗𝑎𝑙𝑎𝑛 𝑘𝑎𝑠𝑦𝑎𝑓, 𝑛𝑎𝑚𝑢𝑛 𝑡𝑖𝑑𝑎𝑘 𝑠𝑎𝑏𝑖𝑡 𝑚𝑒𝑙𝑎𝑙𝑢𝑖 𝑟𝑖𝑤𝑎𝑦𝑎𝑡 𝑑𝑎𝑟𝑖𝑝𝑎𝑑𝑎 𝑅𝑎𝑠𝑢𝑙𝑢𝑙𝑙𝑎ℎ 𝑆𝐴𝑊 𝑑𝑎𝑟𝑖𝑝𝑎𝑑𝑎 𝑇𝑢ℎ𝑎𝑛𝑛𝑦𝑎 𝑌𝑎𝑛𝑔 𝑀𝑎ℎ𝑎 𝑀𝑢𝑙𝑖𝑎, 𝑏𝑎ℎ𝑎𝑤𝑎 𝐴𝑙𝑙𝑎ℎ 𝑏𝑒𝑟𝑓𝑖𝑟𝑚𝑎𝑛: '𝐴𝑘𝑢 𝑎𝑑𝑎𝑙𝑎ℎ 𝑝𝑒𝑟𝑏𝑒𝑛𝑑𝑎ℎ𝑎𝑟𝑎𝑎𝑛 𝑦𝑎𝑛𝑔 𝑡𝑒𝑟𝑠𝑒𝑚𝑏𝑢𝑛𝑦𝑖, 𝑙𝑎𝑙𝑢 𝐴𝑘𝑢 𝑠𝑢𝑘𝑎 𝑢𝑛𝑡𝑢𝑘 𝑑𝑖𝑘𝑒𝑛𝑎𝑙𝑖. 𝑀𝑎𝑘𝑎 𝐴𝑘𝑢 𝑚𝑒𝑛𝑐𝑖𝑝𝑡𝑎𝑘𝑎𝑛 𝑚𝑎𝑘ℎ𝑙𝑢𝑘, 𝑙𝑎𝑙𝑢 𝐴𝑘𝑢 𝑚𝑒𝑚𝑝𝑒𝑟𝑘𝑒𝑛𝑎𝑙𝑘𝑎𝑛 𝑑𝑖𝑟𝑖-𝐾𝑢 𝑘𝑒𝑝𝑎𝑑𝑎 𝑚𝑒𝑟𝑒𝑘𝑎, 𝑚𝑎𝑘𝑎 𝑚𝑒𝑟𝑒𝑘𝑎 𝑝𝑢𝑛 𝑚𝑒𝑛𝑔𝑒𝑛𝑎𝑙𝑖-𝐾𝑢.'"

Perhatikan bahawa Ibn 'Arabi memperakui bahawa hadis ini tidak sabit secara naqal. Tetapi malangnya, beliau secara terang-terangan menisbahkannya sahih kepada Rasulullah, kemudian daripada Allah sebagai hadis Qudsi.. secara kasyaf.

Di sinilah timbul persoalan metodologi yang sangat besar. Jika sesuatu riwayat telah diakui sendiri tidak sabit daripada Rasulullah SAW menurut disiplin ilmu Hadis, bagaimana mungkin ia kemudiannya dijadikan asas bagi membina suatu kerangka akidah dan metafizik yang luas hanya kerana didakwa sahih melalui kasyaf?

𝟑. 𝐀𝐩𝐚𝐛𝐢𝐥𝐚 𝐌𝐞𝐭𝐚𝐟𝐢𝐳𝐢𝐤 𝐌𝐞𝐧𝐠𝐚𝐭𝐚𝐬𝐢 𝐀𝐤𝐢𝐝𝐚𝐡 𝐀𝐡𝐥 𝐚𝐥-𝐒𝐮𝐧𝐧𝐚𝐡

Akibat paling besar daripada mengenepikan disiplin Hadis bukan sekadar menerima sebuah riwayat yang tidak sabit. Lebih jauh daripada itu, riwayat tersebut dijadikan asas untuk membina teori metafizik yang dikaitkan sendiri oleh Ibn 'Arabi dengan pegangan Mu'tazilah.

Beliau menulis dalam al-Futuhat al-Makkiyyah (2/232):

ففي قوله: "كنت كنزاً" إثبات الأعيان الثابتة التي ذهبت إليها المعتزلة

Terjemahan:

"𝑃𝑎𝑑𝑎 𝑠𝑎𝑏𝑑𝑎-𝑁𝑦𝑎: '𝐴𝑘𝑢 𝑎𝑑𝑎𝑙𝑎ℎ 𝑝𝑒𝑟𝑏𝑒𝑛𝑑𝑎ℎ𝑎𝑟𝑎𝑎𝑛 𝑦𝑎𝑛𝑔 𝑡𝑒𝑟𝑠𝑒𝑚𝑏𝑢𝑛𝑦𝑖' 𝑡𝑒𝑟𝑑𝑎𝑝𝑎𝑡 𝑝𝑒𝑛𝑒𝑡𝑎𝑝𝑎𝑛 𝐴'𝑦𝑎𝑛 𝑇ℎ𝑎𝑏𝑖𝑡𝑎ℎ, 𝑖𝑎𝑖𝑡𝑢 𝑝𝑒𝑛𝑑𝑎𝑝𝑎𝑡 𝑦𝑎𝑛𝑔 𝑑𝑖𝑝𝑒𝑔𝑎𝑛𝑔 𝑜𝑙𝑒ℎ 𝑀𝑢'𝑡𝑎𝑧𝑖𝑙𝑎ℎ."

Di sinilah timbul persoalan yang masih belum pernah dijawab secara memuaskan oleh para pembela Ibn 'Arabi: bagaimanakah suatu konsep yang diakui berasal daripada Mu'tazilah boleh bertukar menjadi "hakikat" atau "maqam tertinggi" dalam tasawuf?

Anehnya, konsep yang dinisbahkan sendiri oleh Ibn 'Arabi kepada Mu'tazilah inilah yang hari ini dipertahankan atas nama "tasawuf tinggi", sedangkan akidah Mu'tazilah selama berabad-abad menjadi sasaran kritikan mutakallimin Ahl al-Sunnah.

Jika benar metafizik para arifin merupakan kemuncak makrifah, mengapa asasnya dikaitkan dengan mazhab akidah yang ditolak oleh Ahl al-Sunnah? Adakah jalan menuju kewalian, kasyaf dan martabat rohani yang tinggi mensyaratkan penerimaan konsep-konsep Mu'tazilah serta meninggalkan kerangka akidah Ahl al-Sunnah?